العَفو - بخشودن‏

فَضيلَةُ العَفوِ

ارزش بخشودن‏

«وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ» .

«الَّذِينَ يُنْفِقُونَ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعافِينَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ يُحِبُّ الُْمحْسِنِينَ» .

«سزاى هر بدى، بديى است همانند آن. پس، كسى كه گذشت كند و آشتى ورزد اجرش با خداست. او ستمكاران را دوست ندارد».

«آن كسانى كه در توانگرى و تنگدستى انفاق مى‏كنند و خشم خود را فرو مى‏خورند و از خطاى مردم در مى‏گذرند؛ و خدا نيكوكاران را دوست دارد».

v رسولُ اللَّهِ صلى الله عليه وآله : إذا عَنَّت لَكُم غَضبَةٌ فَادرَؤوها بِالعَفوِ ؛ إنَّهُ يُنادي مُنادٍ يَومَ القِيامَةِ : مَن كانَ لَهُ عَلَى اللَّهِ أجرٌ فَلْيَقُمْ ، فَلا يَقومُ إلّا العافُونَ ، ألَم تَسمَعوا قَولَهُ تَعالى‏ : «فَمَن عَفا وأصلَحَ فَأجرُهُ عَلَى اللَّهِ» ؟!

پيامبر خدا صلى الله عليه وآله : هر گاه خشمى براى شما پيش آمد ، با عفو و گذشت آن را از خود دور كنيد ؛ زيرا در روز رستاخيز آوازدهنده‌‏اى جار مى‏زند : هر كه به عهده خدا مزدى دارد ، برخيزد . و كسى جز بخشايندگان برنخيزد . آيا نشنيده‏‌ايد كه خداوند متعال مى‏فرمايد : «پس ، هر كه گذشت كند و آشتى ورزد ، اجرش با خداست» ؟

v عنه صلى الله عليه وآله : إنَّ اللَّهَ عَفُوٌّ يُحِبُّ العَفوَ .

پيامبر خدا صلى الله عليه وآله : خداوند بسيار با گذشت است و گذشت را دوست دارد .

v عنه صلى الله عليه وآله : عَلَيكُم بِالعَفوِ ؛ فَإنَ‏العَفوَ لا يَزيدُ العَبدَ إلّا عِزّاً ، فَتَعافَوا يُعِزَّكُمُ اللَّهُ .

پيامبر خدا صلى الله عليه وآله : بر شما باد به گذشت؛ زيرا كه گذشت جز بر عزّت بنده نمى‏افزايد . پس از يكديگر گذشت كنيد ، تا خداوند شما را عزّت بخشد .

v عنه صلى الله عليه وآله : مَن كَثُرَ عَفوُهُ مُدَّ في عُمرِهِ .

پيامبر خدا صلى الله عليه وآله : هر كه پُر گذشت باشد ، عمرش دراز شود .

v عنه صلى الله عليه وآله : تَجاوَزوا عَن عَثَراتِ الخاطِئينَ يَقيكُمُ اللَّهُ بِذلكَ سُوءَ الأقدارِ .

پيامبر خدا صلى الله عليه وآله : از لغزشهاى خطاكاران در گذريد، تا بدين‏سبب خداوند شما را از مقدّرات ناگوار نگه دارد .

v الإمامُ الباقرُ عليه السلام : النَّدامَةُ عَلَى العَفوِ أفضَلُ وأيسَرُ مِنَ النَّدامَةِ عَلَى العُقوبَةِ .

امام باقر عليه السلام : پشيمانى از گذشت ، برتر و آسانتر از پشيمانى حاصل از كيفر دادن است .

v الإمامُ الصّادقُ عليه السلام : ثَلاثٌ مِن مَكارِمِ الدّنيا والآخِرَةِ : تَعفو عَمَّن ظَلَمَكَ ، وتَصِلُ مَن قَطَعَكَ ، وتَحلِمُ إذا جُهِلَ عَلَيكَ .

امام صادق عليه السلام : سه چيز از خصلتهاى ارزشمند دنيا و آخرت است : بخشودن كسى كه به تو ستم كرده ‏است ، پيوستن به كسى كه از تو بريده است و بردبارى ورزيدن ، هر گاه نسبت به تو رفتار جاهلانه‏اى شود .

الحَثُّ عَلَى الصَّفحِ الجَميلِ‏

ترغيب به گذشت نيكو

«وَما خَلَقْنا السَّماواتِ وَالْأرْضَ وَما بَيْنَهُما إلَّا بِالْحَقِّ وَإنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ» .

«ما آسمانها و زمين و آنچه را كه ميان آنهاست جز به حقّ نيافريديم. و بى‏ترديد قيامت فرا مى‏رسد. پس با گذشتى نيكو، گذشت كن».

v الإمامُ عليٌّ عليه السلام : ما عَفا عَنِ الذَّنبِ مَن قَرَّعَ بِهِ .

امام على عليه السلام : كسى كه به واسطه گناه ، كسى را با سرزنش آزار دهد ، گذشت نكرده ‏است .

v الإمامُ الرِّضا عليه السلام - في قَولِه تَعالى‏ «فَاصْفَحِ» - : عَفوٌ مِن غَيرِ عُقوبَةٍ ، ولا تَعنيفٍ ، ولا عَتبٍ .

امام رضا عليه السلام - درباره آيه «پس با گذشتى نيكو گذشت كن ...» - : مقصود ، گذشتِ بدون كيفر دادن و نكوهش و سرزنش است .

الحَثُّ عَلَى العَفوِ عِندَ القُدرَةِ

ترغيب به گذشت در هنگام قدرت داشتن‏

v رسولُ اللَّهِ صلى الله عليه وآله : مَن عَفا عِندَ القُدرَةِ عَفا اللَّهُ عَنهُ يَومَ العُسرَةِ .

پيامبر خدا صلى الله عليه وآله : هر كس در زمانى كه قدرت (بر انتقام) دارد گذشت كند ، خداوند در روز دشوارى از او گذشت كند .

v الإمامُ عليٌّ عليه السلام : إذا قَدَرتَ عَلى‏ عَدُوِّكَ فَاجعَلِ العَفوَ عَنهُ شُكراً لِلقُدرَةِ عَلَيهِ .

امام على عليه السلام : هر گاه بر دشمنت قدرت يافتى ، گذشت از وى را شكرانه قدرت يافتنت بر او قرار ده .

v عنه عليه السلام : العَفوُ زَكاةُ الظَّفَرِ .

امام على عليه السلام : گذشت ، زكات پيروزى است .

v الإمامُ الحسينُ عليه السلام : إنَّ أعفَى النّاسِ مَن عَفا عِندَ قُدرَتِهِ .

امام حسين عليه السلام : با گذشت‏ترين مردم ، كسى است كه در زمان قدرت داشتن گذشت كند .

العَفوُ والاستِصلاحُ‏

گذشت و جلب دلها

v رسولُ اللَّهِ صلى الله عليه وآله - لِرَجُلٍ شَكا إلَيهِ خَدَمَهُ - : اُعفُ عَنهُم تَستَصلِحْ بِهِ قُلوبَهُم ، فَقالَ : يا رَسولَ اللَّهِ ، إنَّهُم يَتَفاوَتونَ في سُوءِ الأدَبِ ، فَقالَ : اُعفُ عَنهُم ، فَفَعلَ .

پيامبر خدا صلى الله عليه وآله - به مردى كه از خدمتكاران خود نزد ايشان شكايت كرد - : از آنها گذشت كن ، تا بدين وسيله دلهايشان را با خودت آشتى دهى . عرض كرد : اى رسول خدا ! آنها در بى‏ادبى متفاوتند . حضرت فرمود : نسبت به آنان گذشت داشته باش . و آن مرد اطاعت كرد .

v الإمامُ عليٌّ عليه السلام - في وَصِيَّتِهِ لِابنِهِ الحَسَنِ عليه السلام - : إذا استَحَقَّ أحَدٌ مِنهُم ذَنباً فأحسِنِ العَذلَ ؛ فإنَّ العَذلَ مَعَ العَفوِ أشَدُّ مِنَ الضَّربِ لِمَن كانَ لَهُ عَقلٌ .

امام على عليه السلام - در سفارش ‏به ‏فرزندبزرگوارش حسن عليه السلام - : هر گاه فردى از آنان (غلامان و چاكران) به سبب گناهى سزاوار كيفر شد ، او را به وجهى نيكو سرزنش كن ؛ زيرا سرزنش همراه با گذشت ، براى كسى كه عقل و فهمى دارد ، دردناكتر از كتك زدن است .

ما لا يَنبَغي مِنَ العَفوِ

گذشتهاى نابجا

v الإمامُ عليٌّ عليه السلام : العَفوُ يُفسِدُ مِنَ اللَّئيمِ بِقَدرِ إصلاحِهِ مِنَ الكَريمِ .

امام على عليه السلام : گذشت به همان اندازه كه شخص بزرگوار را درست مى‏كند ، شخص فرومايه را تباه مى‏گرداند .

v عنه عليه السلام : جازِ بِالحَسَنَةِ وتَجاوَزْ عَنِ‏السَّيِّئَةِ ما لَم يَكُن ثَلماً في الدِّينِ أو وَهناً في سُلطانِ الإسلامِ .

امام على عليه السلام : به نيكى پاداش ده و از بدى درگذر ، به شرط آن كه به دين لطمه‌‏اى نزند، يا در قدرت اسلام ضعفى پديد نياورد.

عَفوُ اللَّهِ‏

بخشايش خدا

«إنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوَّاً غَفُوراً» .

«همانا خدا بخشايشگر آمرزگار است».

v رسولُ اللَّهِ‏‌صلى الله عليه وآله - لَمّا سَألَتهُ عائشَةُ عَنِ الدُّعاءِ في لَيلَةِ القَدرِ - : تَقولينَ : اللَّهُمَّ إنَّكَ عَفُوٌّ تُحِبُّ العَفوَ ، فَاعفُ عَنّي .

پيامبر خدا صلى الله عليه وآله - در پاسخ به سؤال عايشه از دعاى شب قدر - : مى‏گويى : بار خدايا ! تو بخشايشگرى و گذشت و بخشش را دوست مى‏دارى ؛ پس مرا ببخش .

v تنبيه الخواطر : قالَ أعرابيٌّ : يا رَسولَ اللَّهِ ، مَن يُحاسِبُ الخَلقَ يَومَ القِيامَةِ ؟ قالَ : اللَّهُ‏‌عزّ و عجل ، قالَ : نَجَونا ورَبِّ الكَعبَةِ ! قالَ : وكَيفَ ذاكَ يا أعرابِيُّ ؟! قالَ : لأِنَّ الكَريمَ إذا قَدَرَ عَفا .

تنبيه الخواطر : عربى باديه نشين گفت : اى رسول خدا ! در روز قيامت چه كسى به حساب خلايق مى‏رسد ؟ فرمود : خداوند عزوجلّ . باديه نشين گفت : به خداوندگار كعبه سوگند كه نجات يافته‏ايم ! حضرت فرمود : چگونه ، اى باديه نشين ؟ عرض كرد : زيرا كريم هر گاه قدرت يابد ، ببخشايد .

v الإمامُ عليٌّ عليه السلام : إنَّ اللَّهَ تَعالى‏ يُسائلُكُم مَعشَرَ عِبادِهِ عَنِ الصَّغيرَةِ مِن أعمالِكُم وَالكَبيرَةِ ، والظّاهِرَةِ والمَستورَةِ ، فإن يُعَذِّبْ فأنتُم أظلَمُ ، وإن يَعفُ فهُوَ أكرَمُ .

امام على عليه السلام : اى جماعت بندگان خدا ! همانا خداوند متعال از كارهاى ريز و درشت و بى‏پرده و در پرده شما باز خواستتان مى‏كند . آن گاه ، اگر كيفرتان دهد ، شما بيش از اينها ستمكار بوده‌‏ايد و اگر گذشت كند او بيش از آن بخشايشگر است .

v عنه عليه السلام - في المُناجاةِ - : إلهي اُفَكِّرُفي عَفوِكَ فتَهونُ عَلَيَّ خَطيئَتي ، ثُمَّ أذكُرُ العَظيمَ مِن أخذِكَ فتَعظُمُ عَلَيّ بَلِيَّتي .

امام ‏على عليه السلام - در مناجات - : الهى! به بخشايش تو مى‏انديشم ، خطا و گناهم بر من آسان مى‏شود ، سپس سختى كيفر تو را به ياد مى‏آورم ، بلا و گرفتاريم بر من بزرگ مى‏نمايد .

v عنه عليه السلام : اَللَّهُمَّ احَمِلني عَلى‏ عَفوِكَ ولا تَحمِلْني عَلى‏ عَدِلكَ.

امام على عليه السلام : بار خدايا ! با من از روى گذشت خويش رفتار كن ، نه از روى دادگريت.

v عنه عليه السلام : مَن تَنَزَّهَ عَن حُرُماتِ اللَّهِ سارَعَ إلَيهِ عَفوُ اللَّهِ .

امام على عليه السلام : هر كه از حرامهاى خداوند خويشتندارى كند، بخشش خدا به سوى او بشتابد .

v عنه عليه السلام : ولكِنَّ اللَّهَ يَختَبِرُ عِبادَهُ بِأنواعِ الشَّدائدِ ، ويَتَعَبَّدُهُم بِأنواعِ الَمجاهِدِ ، ويَبتَليهِم بِضُروبِ المَكارِهِ ؛ إخراجاً لِلتَّكَبُّرِ مِن قُلوبِهِم ، وإسكاناً لِلتَّذَلُّلِ في نُفوسِهِم ، ولِيَجعَلَ ذلكَ أبواباً فُتُحاً إلى‏ فَضلِهِ ، وأسباباً ذُلُلاً لِعَفوِهِ .

امام على عليه السلام : وليكن خداوند بندگان خود را به انواع سختيها مى‏آزمايد و به واسطه كوششهاى گوناگون ، به بندگيشان مى كشد و به اقسام ناخوشاينديها و ناملايمات مبتلايشان مى‏كند ، تا بدين وسيله كبر را از دلهايشان بيرون بَرد و فروتنى را در جانهايشان جاى نهد و آن را درهايى گشوده به سوى فضل خود و وسايل آسانى براى بخشش خويش قرار دهد .

v الإمامُ الصّادقُ عليه السلام - كانَ يَقولُ - : اللَّهُمَّ إنَّكَ بِما أنتَ لَهُ أهلٌ مِنَ العَفوِ ، أولى‏ مِنّي بِما أنا لَهُ أهلٌ مِنَ العُقوبَةِ .

امام صادق عليه السلام - هميشه عرضه مى‏داشت - : بار خدايا ! سزامندىِ تو به گذشت بيشتر از سزامندىِ من به مجازات است .