احاديث در خصوص عيب جويي و مذمت آن
العَيب - عيب
مَدحُ مَن شَغَلَهُ عَيبُهُ عَن عُيوبِ النّاسِ
ستايش از كسانى كه به جاى عيب ديگران به معايب خود مىپردازند
v الإمامُ عليٌّ عليه السلام : طوبى لِمَن شَغَلَهُ عَيبُهُ عَن عُيوبِ النّاسِ .
امام على عليه السلام : خوشا به حال آن كس كه عيب خودش ، او را از پرداختن به عيبهاى مردم باز دارد .
v عنه عليه السلام : أعقَلُ النّاسِ مَن كانَ بِعَيبِهِ بَصيراً ، وعَن عَيبِ غَيرِهِ ضَريراً .
امام على عليه السلام : خردمندترين مردم ، كسى است كه بيناى عيب خود باشد و كور عيب ديگران .
v عنه عليه السلام : مَن أبصَرَ عَيبَ نَفسِهِ شُغِلَ عَن عَيبِ غَيرِه .
امام على عليه السلام : كسى كه عيب خود را ببيند ، از پرداختن به عيب ديگران باز ايستد .
v الإمامُ الصّادقُ عليه السلام : أنفَعُ الأشياءِ لِلمَرءِ سَبقُهُ النّاسَ إلى عَيبِ نَفسِهِ .
امام صادق عليه السلام : سودمندترين چيزها براى آدمى، اين است كه در رسيدگى به عيبهاى خود بر مردم پيشى گيرد (يا پيش از پرداختن به عيوب مردم به عيبهاى خود بپردازد) .
v عنه عليه السلام : إذا رَأيتُمُ العَبدَ مُتَفَقِّداً لِذُنوبِ (النّاسِ) ناسِياً لِذُنوبِهِ ، فَاعلَموا أنَّهُ قَد مُكِرَ بِهِ .
امام صادق عليه السلام : هر گاه ديديد كسى گناهان مردم را مىجويد و گناهان خودش را از ياد بردهاست ، بدانيد كه گرفتار مكر خدا شده است .
ذَمُّ الاشتِغالِ بِعُيوبِ النّاسِ ومُداهَنَةِ النَّفسِ
نكوهش پرداختن به عيبهاى مردم و سازش با نفس خود
v المَسيحُ عليه السلام : يا عَبيدَ السّوءِ ، تَلومونَ النّاسَ عَلَى الظَّنِّ ، ولا تَلومونَ أنفُسَكُم عَلَى اليَقينِ ؟!
مسيح عليه السلام : اى بندگان بد ! بر اساس گمان مردم را سرزنش مىكنيد و با يقينى كه به بديها و عيبهاى خود داريد خويشتن را سرزنش نمىكنيد ؟
v رسولُ اللَّهِ صلى الله عليه وآله : يُبصِرُ أحَدُكُمُ القَذى في عَينِ أخيهِ ، ويَنسى الجِذعَ - أو قالَ : الجِذْلَ - في عَينِه ؟!
پيامبر خدا صلى الله عليه وآله : هر يك از شما خاشاك را در چشم برادرش مىبيند و تنه درخت را در چشم خود نمىبيند ؟
v عنه صلى الله عليه وآله : كَفى بِالمَرءِ عَيباً أن يَنظُرَ مِنَ النّاسِ إلى ما يَعمى عَنهُ مِن نَفسِهِ ، ويُعَيِّرَالنّاسَ بِما لا يَستَطيعُ تَركَهُ ، ويُؤذي جَليسَهُ بِما لا يَعنيهِ .
پيامبر خدا صلى الله عليه وآله : آدمى را همين عيب بس كه عيبى را در مردم ببيند و در خود نبيند و مردم را به خاطر كارى سرزنش كند كه خود نمىتواند آن را ترك كند و همنشين خويش را با چيزهاى نامربوط و بيهوده بيازارد .
v الإمامُ عليٌّ عليه السلام : مَن نَظَرَ في عُيوبِ النّاسِ فأنكَرَها ثُمَّ رَضِيَها لِنَفسِهِ ، فذلكَ الأحمَقُ بِعَينِهِ .
امام على عليه السلام : هر كس عيبهاى مردم را ببيند و آنها را زشت شمارد و همان عيبها را در خودش بپسندد ، احمق واقعى است !
v عنه عليه السلام : أكبَرُ العَيبِ أن تَعيبَ مافيكَ مِثلُه .
امام على عليه السلام : بزرگترين عيب اين است كه از چيزى خرده گيرى ، كه مانند آن در خودت وجود دارد .
سَترُ العُيوبِ
عيب پوشى
v رسولُ اللَّهِ صلى الله عليه وآله : مَن سَتَرَ عَلى مُؤمِنٍ خِزيَةً فكأنَّما أحيا مَوؤودَةً مِن قَبرِها .
پيامبر خدا صلى الله عليه وآله : هر كس رسوايى مؤمنى را بپوشاند ، چنان است كه دختر زنده به گورى را از گورش نجات دهد .
v عنه صلى الله عليه وآله : مَن عَلِمَ مِن أخيهِ سَيِّئَةً فسَتَرَها ، سَتَرَ اللَّهُ عَلَيهِ يَومَ القِيامَةِ .
پيامبر خدا صلى الله عليه وآله : هر كه از برادر خود گناهى بداند و آن را بپوشاند ، خداوند در روز قيامت گناهان او را بپوشاند .
v الإمامُ الباقرُ عليه السلام : يَجِبُ لِلمُؤمِنِ عَلَىالمُؤمِنِ أن يَستُرَ عَلَيهِ سَبعينَ كَبيرَةً !
امام باقر عليه السلام : مؤمن در برابر مؤمن وظيفه دارد كه هفتاد گناه بزرگ او را بپوشاند .
إهداءُ العُيوبِ
هديّه كردن عيبها
v الإمامُ عليٌّ عليه السلام : مَن كاشَفَكَ في عَيبِكَ حَفِظَكَ في غَيبِكَ ، مَن داهَنَكَ في عَيبِكَ عابَكَ في غَيبِكَ .
امام على عليه السلام : هر كه عيبت را به تو اظهار كند ، پشت سرت آبروى تو را حفظ نمايد . هر كه در گفتن عيبت به تو ملاحظه كارى كند ، پشت سرت عيب تو را بگويد .
v عنه عليه السلام : ما يَمنَعُ أحَدَكُم أن يَستَقبِلَ أخاهُ بِما يَخافُ مِن عَيبِهِ إلّا مَخافَةُ أن يَستَقبِلَهُ بِمِثلِهِ ، قَد تَصافَيتُم عَلى رَفضِ الآجِلِ وحُبِّ العاجِلِ !
امام على عليه السلام : مانعى براى هيچ يك از شما در پيش رو گفتن عيب برادرش نيست جز اين كه مىترسد او نيز عيبش را رو به رويش بگويد . شما در راه دور افكندن آخرت و دوستى دنيا با هم رفيق شدهايد .
v الإمامُ الصّادقُ عليه السلام : أحَبُّ إخواني إلَيَّ مَن أهدى إلَيَّ عُيوبي .
امام صادق عليه السلام : محبوبترين برادرانم نزد من ، كسى است كه عيبهايم را به من هديّه كند .
تَتَبُّعُ العُيوبِ
عيبجويى
«وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ » .
«واى بر هر عيبجوى*** 1 در آيه شريفه «هُمَزَه» آمده است و در لغت به معناى كسى است كه به ناحقّ بر ديگران بسيار خرده مىگيرد و آنچه را كه عيب نيست از آنان عيب مىگيرد. «هَمَزَ» در اصل به معناى شكستن است؛ بنابراين، كسى كه از ديگرى عيبجويى و خرده گيرى مىكند، با اين كار خود، گويى او را مىشكند (و شخصيت او را خُرد مىكند)... «لمز» نيز به معناى عيب است. هُمزه و لُمزه به يك معنا هستند. بعضى ميان اين دو فرق گذاشته و گفتهاند «همزه» كسى است كه پشت سر عيبگويى مىكند و «لمزه» كسى است كه پيش رو عيب و ايراد مىگيرد - مجمع البيان، 10/817 . *** طعنهزن».
v رسولُ اللَّهِ صلى الله عليه وآله : لا تَتَّبِعوا عَوراتِالمُؤمِنينَ ؛ فإنَّهُ مَن تَتَبَّعَ عَوراتِ المُؤمِنينَ تَتَبَّعَ اللَّهُعَورَتَهُ ، ومَن تَتَبَّعَ اللَّهُ عَورَتَهُ فَضَحَهُ ولَو في جَوفِ بَيتِهِ .
پيامبر خدا صلى الله عليه وآله : عيبهاى مؤمنان را جستجو نكنيد؛ زيرا هركه دنبال عيبهاى مؤمنان بگردد ، خداوند عيبهاى او را دنبال كند و هر كه خداوند تعالى عيوبش را جستجو كند ، او را رسوا سازد گرچه درون خانهاش باشد .
v الإمامُ عليٌّ عليه السلام : تَأمُّلُ العَيبِ عَيبٌ .
امام على عليه السلام : كاوش كردن در عيب (ديگران)، خود عيبى است.
v عنه عليه السلام - مِن كِتابِهِ لِلأشتَرِ لَمّا وَلّاهُ مِصرَ - : وَلْيَكُنْ أبعَدَ رَعِيَّتِكَ مِنكَ ، وأشنَأهُم عِندَكَ ، أطلَبُهُم لِمَعايِبِ النّاسِ ؛ فإنَّ في النّاسِ عُيوباً ،الوالي أحَقُّ مَن سَتَرَها ، فلا تَكشِفَنَّ عَمّاغابَ عَنكَ مِنها .
امام على عليه السلام - در فرمان استاندارى مصر به مالك اشتر - : بايد دورترين افراد ملت از تو و دشمنترين آنها نزد تو ، عيبجوترين آنها از مردم باشد ؛ زيرا مردم (خواه ناخواه) عيبهايى دارند و زمامدار سزاوارترين كس به پوشاندن آنهاست . بنابراين ، درباره آن دسته از عيبهاى مردم كه بر تو پوشيده است ، پىجويى و كنجكاوى مكن .
v عنه عليه السلام : لا تَبتَهِجَنَّ بِخَطاءِ غَيرِكَ ؛ فإنَّكَ لَن تَملِكَ الإصابَةَ أبَداً .
امام على عليه السلام : از خطاى ديگران هرگز شادمان مشو ؛ زيرا تو نيز براى هميشه از خطا كردن مصون نيستى .
v عنه عليه السلام : مَن عابَ عِيبَ ، ومَنشَتَمَ اُجيبَ .
امام على عليه السلام : هر كه عيبجويى كند ، عيبجويى شود و هر كه دشنام دهد ، پاسخ شنود .
v الإمامُ الصّادقُ عليه السلام : أبعَدُ ما يَكونُ العَبدُ مِنَ اللَّهِ أن يَكونَ الرَّجُلُ يُواخي الرَّجُلَ وهُوَ يَحفَظُ (عَلَيهِ) زَلّاتِهِ لِيُعَيِّرَهُ بِها يَوماً ما .
امام صادق عليه السلام : دورترين بنده از خدا ، آن كسى است كه با شخصى طرح دوستى افكند و لغزشهاى او را نگه دارد ، تا روزى به واسطه آنها او را سرزنش كند .
غِطاءُ العُيوبِ
عيب پوشى
v تنبيه الخواطر : رُوِيَ أنّ عيسى عليه السلام مَرَّ والحَوارِيّونَ عَلى جيفَةِ كَلبٍ ، فقالَ الحَوارِيّونَ : ما أنتَنَ ريحَ هذا الكَلبَ ! فقالَ عيسى عليه السلام : ما أشَدَّ بَياضَ أسنانِهِ !
تنبيه الخواطر : روايت شده است كه عيسى عليه السلام با حواريان بر لاشه سگى گذشتند ؛ حواريان گفتند : چه بوى گندى مىدهد اين سگ ! عيسى عليه السلام فرمود : عجب دندانهاى سفيدى دارد .
v رسولُ اللَّهِ صلى الله عليه وآله : العِلمُ والمالُ يَستُرانِ كُلَّ عَيبٍ ، والجَهلُ والفَقرُ يَكشِفانِ كُلَّ عَيبٍ .
پيامبر خدا صلى الله عليه وآله : دانش و دارايى ، هر عيبى را مىپوشانند و نادانى و نادارى ، هر عيبى را آشكار مىكنند .
v الإمامُ عليٌّ عليه السلام : الاحتِمالُ قَبرُ العُيوبِ .
امام على عليه السلام : تحمّل، گور عيبهاست.
v عنه عليه السلام : غِطاءُ العُيوبِ العَقلُ .
امام على عليه السلام : پرده عيبها، خرد است.
v عنه عليه السلام : مَن كَساهُ الحَياءُ ثَوبَهُ ، لَم يَرَ النّاسُ عَيبَهُ .
امام على عليه السلام : هر كس كه شرم و حيا جامه خود را بر قامت او بپوشاند ، مردم عيبش را نبينند .
v عنه عليه السلام : مَن كساهُ العِلمُ ثَوبَهُ ، اختَفى عَنِ النّاسِ عَيبُهُ .
امام على عليه السلام : هر كس كه دانش ، جامه خود را بر قامت او بپوشاند ، عيبش از مردم پوشيده ماند .
v عنه عليه السلام : عَيبُكَ مَستورٌ ما أسعَدَكَ جَدُّكَ .
امام على عليه السلام : تا بخت يار توست ، عيبت پوشيده است .
مَن جَهِلَ شَيْئاً عابَهُ
هر كه چيزى را نداند بر آن خرده گيرد
v الإمامُ عليٌّ عليه السلام : مَن قَصُرَ عَن مَعرِفَةِ شَيءٍ عابَهُ .
امام على عليه السلام : هر كه از شناخت چيزى درماند، بر آن خرده گيرد.
v عنه عليه السلام : مَن جَهِلَ شَيئاً عابَهُ .
امام على عليه السلام : هر كه چيزى را نداند ، بر آن عيب گيرد .
رَبَّنَا لاَ تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِن لَّدُنكَ رَحْمَةً إِنَّكَ أَنتَ الْوَهَّابُ ﴿۸﴾