القضاء - داورى‏

 مَن يَجوزُ لَهُ القَضاءُ

كسى كه حقّ قضاوت دارد

«يا دَاوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى‏ فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِما نَسُوا يَوْمَ الْحِسابِ» .

«اى داود! ما تو را در زمين خليفه (و جانشين) گردانيديم. پس ميان مردم به حقّ داورى كن و زنهار از هوس پيروى مكن كه تو را از راه خدا به در كند. در حقيقت كسانى كه از راه خدا به در مى‏روند به (سزاى) آن كه روز حساب را فراموش كرده‏اند، عذابى سخت خواهند داشت».

v الإمامُ عليٌّ عليه السلام - لِشُرَيحٍ - : يا شُرَيحُ ، قد جَلَستَ مَجلِساً لايَجلِسُهُ إلّا نَبيٌّ أو وَصيُّ نَبيٍّ أو شَقيٌّ .

امام على عليه السلام - خطاب به شريح قاضى - : اى شريح ! تو در جايى نشسته‏اى ، كه جز پيامبرى يا وصىّ پيامبرى و يا شقاوتمندى در آن جا نمى‏نشيند .

v الإمامُ الصّادقُ عليه السلام : اتَّقُوا الحُكومَةَ ؛ فإنَّ الحُكومَةَ إنّما هي لِلإمامِ العالِمِ بالقَضاءِ ،العادِلِ في المُسلمينَ ، لِنَبيٍّ أو وَصيِّ نبيٍّ .

امام صادق عليه السلام : از داورى كردن بپرهيزيد ؛ زيرا (منصب) داورى در حقيقت از آنِ امامى است كه در قضاوت دانا باشد و در ميان مسلمانان به عدالت حكم كند ؛ از آنِ پيغمبر يا وصىّ پيغمبر .

 التَّحاكُمُ إلَى الطاغوتِ‏

داورى بردن پيش طاغوت و حكّام جور

«أَلَمْ تَرَ إلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ‏وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ» .

«وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ» .

«آيا نديده‏اى كسانى را كه مى‏پندارند به آنچه به سوى تو نازل شده و (به) آنچه پيش از تو نازل گرديده، ايمان آورده‏اند و (با اين همه) مى‏خواهند داورى ميان خود را به پيش طاغوت ببرند، با آن كه قطعاً فرمان يافته‏اند بدان كفر ورزند».

«و هر گاه داورى كردى، ميان آنها عادلانه داورى كن كه خداوند دادگران را دوست مى‏دارد».

v الإمامُ الصّادقُ عليه السلام - في تَحاكُمِ رَجلَينِ مِن أصحابِهِ إلَى الطاغوتِ وبينَهُما مُنازَعَةٌ في دَينٍ أو مِيراثٍ - : مَن تَحاكَمَ إلَى الطاغوتِ فَحُكِمَ لَهُ فإنّما يَأخُذُ سُحتاً وإن كانَ حَقُّهُ ثابِتاً لَهُ ، لأ نّهُ أخَذَ بحُكمِ الطاغوتِ ، وقد أمَرَ اللَّهُ أن يَكفُرَ بهِ .

امام صادق عليه السلام - درباره دو نفر از اصحابش كه با هم بر سر وام يا ارثيه‏اى اختلاف داشتند و داورى ميان خود را پيش طاغوت بردند - : هر كه داورى پيش طاغوت (و حكّام جور) برد و به نفع او حكم صادر كند ، آنچه مى‏گيرد حرام است ، هر چند حقّ مسلّم او باشد ؛ زيرا به حكم طاغوت گرفته است . حال آن كه خداوند دستور داده است به طاغوت كفر ورزيده شود .

v عنه عليه السلام : إيّاكُم أن يُحاكِم َ‏بعضُكُم بَعضاً إلى‏ أهلِ الجَورِ ، ولكنِ انظُرُوا إلى‏ رجُلٍ مِنكُم يَعلَمُ شيئاً مِن قَضايانا فاجعَلُوهُ بينَكُم ، فإنّي قد جَعَلتُهُ قاضيَاً فتَحاكَمُوا إلَيهِ .

امام صادق عليه السلام : مبادا فردى از شما (شيعيان) از ديگرى نزد حاكم جور شكايت كند . بلكه ببينيد چه كسى از خود شما با احكام و داوريهاى ما آشناست همو را ميان خود داور قرار دهيد ؛ زيرا كه من او را قاضى شما قرار داده‏ام . پس براى داورى ميان خود ، نزد او رويد .

 خُطورَةُ عملِ القَضاءِ

اهمّيت كار قضاوت‏

v رسولُ اللَّهِ صلى الله عليه وآله : مَن جُعِلَ قاضياً فَقَد ذُبِحَ بغيرِ سِكِّينٍ . فقيلَ: يا رسولَ اللَّهِ ، وما الذَّبحُ ؟ قالَ :نارُ جهنَّمَ .

پيامبر خدا صلى الله عليه وآله : هر كه كار قضاوت به او واگذار شود ، بدون كارد سر بريده شده ‏است . عرض شد : اى رسول خدا ، منظور از سر بريدن چيست ؟ فرمود : آتش دوزخ .

v عنه صلى الله عليه وآله : إنَّ القاضيَ العَدلَ لَيُجاءُبهِ يَومَ القِيامَةِ فَيَلقَى‏ مِن شِدَّةِ الحِسابِ ما يَتَمَنّى‏ أن لا يكونَ قَضى‏ بينَ اثنَينِ في تَمرَةٍ قَطُّ .

پيامبر خدا صلى الله عليه وآله : در روز قيامت قاضى دادگر را مى‏آورند و چنان حساب سختى از او كشيده مى‏شود ، كه آرزو مى‏كند كاش هرگز حتّى درباره يك خرما ميان دو نفر داورى نكرده بود .

v الإمامُ الصّادقُ عليه السلام : إنَّ النَّواويسَ شَكَت إلَى اللَّهِ‏عزّ و عجل شِدَّةَ حَرِّها ، فقالَ لَهاعزّ و عجل : اسكُتي ؛ فإنَّ مَواضِعَ القُضاةِ أشَدُّ حَرّاً مِنكِ !

امام صادق عليه السلام : نواويس (كه جايگاهى است در دوزخ) از گرماى سخت خود به درگاه خداوند عزّ و جل شكايت كرد . پس خداوند عزّ و جل خطاب بدان فرمود : ساكت باش ؛ همانا جايگاه قاضيان ، گرمايَش سخت‏تر از توست !

 طَلبُ القَضاءِ

 داوطلب شدن براى قضاوت‏

v رسولُ اللَّهِ صلى الله عليه وآله : مَنِ ابتَغى‏ القَضاءَ وسَألَ‏فيهِ الشُّفَعاءَ وُكِلَ إلى‏ نفسِهِ ، ومَن اُكرِهَ علَيهِ أنزَلَ اللَّهُ علَيهِ مَلَكاً يُسَدِّدُهُ .

پيامبر خداصلى الله عليه وآله: هركه‏جوياى منصب‏قضاوت باشدو براى رسيدن به آن متوسّل به اين و آن شود، خداوند او را به‏خودش‏واگذارد و هركه مجبور به پذيرفتن آن شود، خداوند فرشته‏اى بر او فرو فرستد كه استوارش بدارد .

v الإمامُ عليٌ‏عليه السلام - مِن كتابٍ كَتَبَهُ للأشتَرِ لَمّا وَلّاهُ على‏مِصرَ - : ثُمّ اختَرْ لِلحُكمِ بينَ الناسِ أفضَلَ رَعِيَّتِكَ في نَفسِكَ ، ممَّن لا تَضيقُ بهِ الاُمورُ ، ولا تُمَحِّكُهُ الخُصومُ ، ولا يَتَمادى‏ في الزَّلَّةِ ، ولايَحصَرُ مِنَ الفَي‏ءِ إلَى الحَقِّ إذا عَرَفَهُ ، ولا تُشرِفُ نَفسُهُ على‏ طَمَعٍ ، ولا يَكتَفي بأدنى‏ فَهمٍ دونَ أقصاهُ ، وأوقَفَهُم في الشُّبُهاتِ ، وآخَذَهُم بالحُجَجِ وأقَلَّهُم تَبَرُّماً بمُراجَعَةِ الخَصمِ ، وأصبَرَهُم على‏ تَكشُّفِ الاُمورِ ، وأصرَمَهُم عِند اتِّضاحِ الحُكمِ ، مِمّن لا يَزدَهيهِ إطراءٌ ، ولا يَستَميلُهُ إغراءٌ ، واُولئكَ قَليلٌ ، ثُمّ أكثِر تَعاهُدَ (تَعهُّدَ) قَضائهِ .

امام على عليه السلام - در فرمان استاندارى مصر به مالك اشتر - : براى داورى ميان مردم ، بهترين و برترين فردى را كه به نظرت مى‏رسد از ميان رعيّت انتخاب كن ؛ كسى كه كارها بر او تنگ نيايد (و از حل اختلافات در نماند) و (ستيزه‏گرى) طرفين دعوا او را به لجاجت و پافشارى در رأى خويش وا ندارد*** 1 يا با سرسختى هر يك از متخاصمين در ادّعاى خود، از رأى درست منحرف نشود؛ يا چنان پرهيبت و صلابت باشد، كه طرفين دعوا ، در محك زدن او براى اين كه ببينند رشوه مى‏پذيرد يا نه و آيا تطميع و تهديد در او اثر دارد يا نه، به او طمع نداشته باشند. *** ، در لغزش فرو نرود و هر گاه حقيقت را شناخت (و به حكم نادرست خود پى برد) ، از بازگشت به حقّ استنكاف نكند و خويشتن را در پرتگاه طمع ننشاند و به فهم سطحى قضايا بسنده نكند و دنبال فهم عميق و دقيق آنها باشد . در موارد شبهه‏ناك بيش از همه درنگ و احتياط كند و بيش از همه دنبال حجّتها و دلايل باشد و از مراجعه دادخواهان كمتر به ستوه آيد و در كشف حقيقت دعاوى ، از همه شكيباتر باشد و چون حقيقت روشن شد (در صدور حكم) ، از هر كس ديگر بيشتر قاطعيت نشان دهد . كسى باشد كه مدح و ستايش ، او را فريفته و خود بين نسازد و تشويق و تحريك ، او را به سويى متمايل نسازد و البته چنين كسانى اندك شمارند . آن گاه ، خودت به كار قضاوت او بسيار رسيدگى كن .

v الإمامُ الصّادقُ عليه السلام : لا يَطمَعَنَّ قَليلُ الفِقهِ في القَضاءِ .

امام صادق عليه السلام : كسى كه اندكى فقه (مسائل حقوقى و احكام قضايى) مى‏داند ، هرگز نبايد به كار قضاوت چشم طمع داشته باشد .

 آدابُ القضاءِ

 آداب قضاوت‏

أ - المُواساةُ بَينَ الخُصومِ :

أ - رعايت برابرى ميان طرفين دعوا

v رسولُ اللَّهِ صلى الله عليه وآله : مَنِ ابتُلِيَ بالقَضاءِ بينَ المُسلمينَ فَلْيَعدِلْ بَينَهُم في لَحظِهِ وإشارَتِهِ ومَقعدِهِ ومَجلِسِهِ .

پيامبر خدا صلى الله عليه وآله : هر كه به داورى كردن ميان مسلمانان مبتلا شود ، بايد در نگاهها و اشاره كردنها و جاى نشستن و نحوه نشستن خود نسبت به آنها به يكسان رفتار كند .

v الإمامُ عليٌّ عليه السلام - لِشُرَيحٍ - : ثُمّ واسِ بينَ المسلمينَ بوَجهِكَ ومَنطِقِكَ ومَجلِسِكَ ، حتّى‏ لا يَطمَعَ قَريبُكَ في حَيفِكَ ، ولا يَيأسَ عَدُوُّكَ مِن عَدلِكَ .

ب - أن لا يَعلُوَ كَلامُه كلامَ الخَصمِ :

امام على عليه السلام - خطاب به شريح - : ميان مسلمانان‏در نگاه كردن و سخن گفتن و نشستنت برابرى را رعايت كن ، تا نزديكانت به جانبدارى (و ستم) تو اميد نبندند و دشمنانت از دادگرى تو ، نوميد نشوند .

ب - بالاتر نبردن صدا از صداى خصم‏

v الإمامُ عليٌّ عليه السلام - لأبي الأسوَدِ الدُّؤَليِّ لمّاسَألَهُ عن عِلّةِ عَزلِهِ عنِ القَضاءِ وهُو لم يَخُنْ ولم يَجنِ - : إنّي رَأيتُ كلامَكَ يَعلُو كلامَ خَصمِكَ .

ج - عَدَمُ التَّضَجُّر :

امام على عليه السلام - در پاسخ به ابو الاسود دُؤَلى كه پرسيد چرا او را با آن كه مرتكب خيانت و جنايتى نشده است از منصب قضا عزل كرد ؟ - : ديدم كه صدايت را از صداى خصم بالاتر مى‏برى .

ج - اظهار خستگى نكردن‏

v الإمامُ عليٌّ عليه السلام - لِشُرَيحٍ - : إيّاكَ والتَّضَجُّرَ والتَّأذِّيَ في مَجلِسِ القَضاءِ ، الذي أوجَبَ اللَّهُ فيهِ الأجرَ ، ويُحسِنُ فيهِ الذُّخرَ لِمَن قَضى‏ بالحَقِّ .

د - استِماعُ كَلامِ الخَصمَين :

امام على عليه السلام - خطاب به شريح - : مبادا در مجلس قضاوت اظهار خستگى و ناراحتى كنى ؛ مجلسى كه خداوند در آن پاداش قرار داده و براى كسى كه به حقّ داورى كند ذخيره خوبى در نظر گرفته است .

د - شنيدن سخنان طرفين دعوا

v رسولُ اللَّهِ‏صلى الله عليه وآله - لِعليٍّ عليه السلام - : إذا تَقاضى‏ إلَيكَ رَجُلانِ فلا تَقضِ لِلأوّلِ حتّى‏ تَسمَعَ مِن الآخَرِ ؛ فإنّكَ إذا فَعلتَ ذلكَ تَبَيَّنَ لكَ القَضاءُ .

قالَ عليٌّ عليه السلام : فما زِلتُ بَعدَها قاضياً ، وقالَ لَهُ النبيُّ صلى الله عليه وآله : اللّهُمَّ فَهِّمْهُ القَضاءَ .

ه - عَدَمُ القَضاءِ في الغَضَبِ :

پيامبر خدا صلى الله عليه وآله - به على عليه السلام - : هرگاه دو تن براى قضاوت پيش تو آمدند ، به نفع اوّلى حكم مده تا آن كه اظهارات طرف ديگر را نيز بشنوى پس هر گاه چنين كردى (سخنان هر دو طرف را شنيدى) ، حكم برايت روشن مى‏شود .

على عليه السلام فرمود : بعد از اين شفارش ، كار قضاوت براى من بسيار آسان شد . و پيامبر صلى الله عليه وآله براى آن حضرت دعا كرد كه : بار خدايا ! قضاوت را به او بفهمان .

ه- قضاوت نكردن در حال خشم‏

v الإمامُ عليٌّ عليه السلام - لِشُرَيحٍ - : لا تُسارَّ أحَداً في مَجلِسِكَ ، وإن غَضِبتَ فَقُمْ ، فلا تَقضِيَنَّ فأنتَ غَضبانُ .

و - أن لا يَقضيَ وهو مُثقَلٌ بالنَّومِ :

امام على عليه السلام - خطاب به شريح - : در مجلس قضاوت با كسى در گوشى صحبت مكن و اگر عصبانى شدى ، برخيز و در حال خشم هرگز داورى مكن .

و - قضاوت نكردن در حالت خواب آلودگى‏

v رسولُ اللَّهِ صلى الله عليه وآله : أ نّهُ نَهى‏ أن يَقضيَ القاضي وهُو غَضبانُ أو جائعٌ أو ناعِسٌ .

ز - أن لا يَقضيَ وهو جَوعانُ أو عطشانُ :

مستدرك الوسائل : پيامبر خدا صلى الله عليه وآله از اين كه قاضى در حال خشم يا گرسنگى و يا چُرت زدن قضاوت كند ، نهى فرمود .

ز - قضاوت نكردن در حال گرسنگى يا تشنگى‏

v الإمامُ عليٌّ عليه السلام - لِشُرَيحٍ - : ولا تَقعُدَنَّ في مَجلِسِ القَضاءِ حتّى‏ تَطعَمَ .

ح - أن لا يُضيفَ أحَدَ الخَصمَينِ :

امام على عليه السلام - خطاب به شريح - : در مجلس قضاوت منشين ، مگر اين كه قبلاً چيزى بخورى .

ح - ميزبانِ يكى از طرفين دعوا نباشد

v الإمامُ الصّادقُ عليه السلام : إنَّ رجُلاً نَزَلَ بأميرِ المؤمنينَ عليه السلام فمَكَثَ عِندَهُ أيّاماً ، ثُمّ تَقَدَّمَ‏إلَيهِ في خُصومَةٍ لم يَذكُرْها لأميرِ المؤمنينَ عليه السلام ، فقالَ لَهُ : أخَصمٌ أنتَ ؟ قالَ : نَعَم ، قالَ : تَحَوَّلْ عنّا ، إنَّ رسولَ اللَّهِ صلى الله عليه وآله نَهى‏ أن يُضافَ الخَصمُ إلّا ومَعهُ خَصمُهُ .

ط - عَدَمُ تَلقينِ الشُّهودِ :

امام صادق عليه السلام : مردى بر امير المؤمنين عليه السلام وارد شد و چند روزى ميهمان آن حضرت بود . سپس نزد ايشان دعوايى مطرح كرد كه قبلاً (يعنى از روز اول ورودش) با اميرالمؤمنين در ميان نگذاشته بود . حضرت فرمود : تو شاكى هستى ؟ عرض كرد : آرى . امام فرمود : از پيش ما برو ؛ زيرا رسول خدا صلى الله عليه وآله نهى فرمود ، از اين كه شاكى بدون حضور طرف دعوايش ميهمان (قاضى) باشد .

ط - تلقين نكردن به گواهان‏

v مستدرك الوسائل : إ نّ رسولَ اللَّهِ صلى الله عليه وآله نَهى‏ أن يُحابِيَ القاضي أحَدَ الخَصمَينِ بكَثرَةِ النَّظَرِ وحُضورِ الذِّهنِ ، ونَهى‏ عَن تَلقينِ الشُّهودِ .

مستدرك الوسائل : رسول خدا صلى الله عليه وآله از اين كه قاضى فقط به يكى از طرفين مخاصمه ، نيك بنگرد و توجّه كند نهى فرمود و از تلقين كردن به گواهان نيز نهى فرمود .

 مَن يُسَدِّدُهُ اللَّهُ مِن القُضاةِ

قاضيانى كه خداوند آنها را كمك و راهنمايى مى‏كند

v رسولُ اللَّهِ صلى الله عليه وآله : ما مِن قاضٍ مِن قُضاةِ المُسلمينَ إلّا ومَعهُ مَلَكانِ يُسَدِّدانِهِ إلَى الحَقِّ مالَم يُرِدْ غيرَهُ ، فإذا أرادَ غيرَهُ وجارَ مُتَعمِّداً تَبَرَّأَ مِنهُ المَلَكانِ ووَكَلاهُ إلى‏ نفسِهِ .

پيامبر خدا صلى الله عليه وآله : هيچ قاضى‏اى از قاضيان مسلمانان نيست ، مگر اين كه دو فرشته با اويند و تا زمانى كه خواهان حقيقت باشد ، او را به سوى آن راهنمايى مى‏كنند . امّا هر گاه در پى حقيقت نبود و عمداً ستم و حقّ كشى كرد ، آن دو فرشته از او بيزارى مى‏جويند و وى را به خودش وامى‏گذارند .

v الإمامُ عليٌّ عليه السلام : يَدُ اللَّهِ فوقَ رَأسِ الحاكِمِ تُرَفرِفُ بالرَّحمَةِ، فإذا حافَ وَكَلَهُ اللَّهُ إلى‏ نفسِهِ .

امام على عليه السلام : دست رحمت خدا ، بر فراز سر قاضى در حركت است . پس هر گاه ستم و حقّ كشى كند ، خداوند او را به خودش وا مى‏گذارد .

 أصنافُ القُضاةِ

اقسام قاضيان‏

v الإمامُ الصّادقُ عليه السلام : القُضاةُ أربَعةٌ : ثلاثةٌ في النارِ وواحِدٌ في الجَنَّةِ : رجُلٌ قَضى‏ بجَورٍ وهُو يَعلَمُ فهُو في النارِ ، ورَجُلٌ قَضى‏ بجَورٍ وهو لا يَعلَمُ فهُو في النارِ ، ورجلٌ قَضى‏ بالحَقِّ وهُو لا يَعلَمُ فهُو في النارِ ، ورجُلٌ قَضى‏ بالحَقِّ وهو يَعلَمُ فهُو في الجَنَّةِ .

امام صادق عليه السلام : قاضيان چهار گروهند : سه گروه در آتشند و يك گروه در بهشت . مردى كه دانسته حكم ناحقّ صادر كند ، اين قاضى در آتش است . مردى كه ندانسته (و بى‏اطلاع از احكام و قوانين) حكم ناحقّ دهد ، اين نيز در آتش است . مردى كه ندانسته حكم درست و حقّ صادر كند ، اين هم در آتش است و مردى كه دانسته حكم حقّ و درست را صادر كند ، اين قاضى در بهشت است .

 قَضاءُ المَرأةِ

قضاوت زن‏

v رسولُ اللَّهِ صلى الله عليه وآله : لا تكونُ المَرأةُ حَكَماً تَقضي بينَ العامَّةِ .

پيامبر خدا صلى الله عليه وآله : زن ، نبايد قاضى باشد و ميان مردم داورى كند .

v الإمامُ الباقرُ عليه السلام : إنّ المرأةَ لا تُولَّى القَضاءَ ولا تُولَّى الإمارَةَ .

امام باقر عليه السلام : زن ، نه عهده‏دار مسند قضاوت مى‏شود و نه عهده‏دار منصب امارت .

 القَضاءُ بِالبَيِّنَةِ

قضاوت بر اساس بيّنه‏

v رسولُ اللَّهِ صلى الله عليه وآله - لمّا اختَصَمَ إلَيهِ رجُلانِ في مَواريثَ وأشياءَ قد دَرَسَتْ - : لعلَّ بعضَكُم أن يكونَ ألحَنَ بحُجَّتِهِ مِن بَعضٍ ، فَمَن قَضَيتُ لَهُ بشي‏ءٍ مِن حَقِّ أخيهِ فإنّما أقطَعُ لَهُ قِطعَةً مِن النارِ ، فقالَ لَهُ كُلُّ واحِدٍ مِن الرَّجُلَينِ : يا رسولَ اللَّهِ ، حَقّي هذا لِصاحبي ؟ فقالَ : ولكنِ اذهَبا فَتَوَخَّيا ثُمّ اسْتَهِما ثُمّ ليُحَلِّلْ كلُّ واحِدٍ مِنكُما صاحِبَهُ .

پيامبر خدا صلى الله عليه وآله - وقتى دو نفر درباره ارثيه و مقدارى اشياى فرسوده با هم اختلاف پيدا كردند و براى داورى نزد رسول خدا صلى الله عليه وآله رفتند - : ممكن است كه يكى از شما در اقامه حجّت و دليل از ديگرى زبان آورتر باشد . پس ، هر كس كه من از حقّ برادرش به نفع او حكم دهم ، در حقيقت تكّه‏اى آتش در اختيارش مى‏گذارم . در اين هنگام هر يك از آن دو مرد عرض‏ كرد : اى رسول خدا ، من حقّم را به طرفم بخشيدم . رسولخدا فرمود : نه ،بلكه برويد و حقجويانه اموال را قسمت كنيد و آن گاه قرعه زنيد وسپس يكديگر را حلال‏ كنيد .

v عنه صلى الله عليه وآله - لِامرِئِ القَيسِ وقدِاختَصَمَ هُو ورجُلٌ في أرضٍ - : ألكَ بَيِّنَةٌ ؟ قالَ : لا ، قالَ : فَيَمِّنْهُ ، قالَ : إذَن واللَّهِ يَذهَبَ بأرضي ! قالَ : إن ذَهَبَ بأرضِكَ بيَمينِهِ كانَ ممَّن لا يَنظُرُ اللَّهُ إلَيهِ يَومَ القِيامَةِ ولا يُزَكِّيهِ ولَهُ عَذابٌ أليمٌ . قالَ : فَفَزِعَ الرجُلُ وَرَدَّها إلَيهِ .

پيامبر خدا صلى الله عليه وآله - خطاب به امرؤ القيس كه با مردى بر سرِ زمينى دعوا داشت و نزد آن حضرت براى داورى رفته بودند - : بيّنه (و شاهدى) دارى ؟ عرض كرد : خير . فرمود : پس او را سوگند ده . امرؤ القيس عرض كرد : در اين صورت زمين مرا مى‏برد . فرمود : اگر با سوگندش زمين تو را ببرد ، از كسانى خواهد بود كه خداوند در روز قيامت به وى نمى‏نگرد و اعمالش را نمى‏پذيرد و عذابى دردناك دارد . آن مرد به وحشت افتاد و زمين را به امرؤ القيس برگرداند .

v الإمامُ عليٌّ عليه السلام : خَمسَةُ أشياءَ يَجِبُ علَى القاضي الأخْذُ فيها بظاهِرِ الحُكمِ : الوِلايَةُ والمَناكِحُ والمَواريثُ والذَّبايحُ والشَّهاداتُ ، إذا كانَ ظاهرُ الشُّهودِ مَأموناً جازَت شَهادَتُهُم ولا يَسألُ عن باطِنِهم .

امام على‏عليه السلام : پنج‏چيز است كه بايد قاضى (درباره آنها)به‏ ظاهِر حُكم عمل كند : ولايت (حقّ ولايت و سرپرستى كه خداوند ، يا امام براى هر كس ، يا ولىّ طفل قرار داده است) ، همسران (يعنى مسأله زناشويى كه بين مسلمانان مشهوراست) ، ميراثها ، ذبايح(حلال بودن كشتار مسلمانان) و شهادات . هر گاه شهود ، در ظاهر امين و در خور اعتماد باشند ، شهادتشان پذيرفته است و لازم نيست از باطن آنها جست وجو كرد .

v الإمامُ الصّادقُ‏عليه السلام: إذا قامَ قائمُ آلِ محمّدٍ علَيهِ وعلَيهِمُ السلامُ حَكَمَ بينَ الناسِ بحُكمِ داودَ ، لا يَحتاجُ إلى‏ بَيِّنةٍ ، يُلهِمُهُ اللَّهُ تعالى‏ فَيَحكُمُ بعِلمِهِ .

امام صادق عليه السلام : زمانى كه قائم آل محمّد عليه السلام ، قيام كند ، به حكم داود ميان مردم داورى مى‏كند و نيازى به بيّنه (شهود و مدرك) ندارد . خداوند متعال اين حكم را به او الهام مى‏كند و او به علمش قضاوت مى‏كند .

 قولُ الإمامِ : أما إنّها حُكومةٌ !

فرمايش امام: هان! اين يك داورى است!

v الإمامُ الصّادقُ‏عليه السلام : إنَّ أميرَ المؤمنينَ‏عليه السلام ألقَى صِبيانُ الكُتّابِ ألواحَهُم بينَ يدَيهِ لِيُخَيِّرَ بينَهُم ، فقالَ : أما إنّها حُكومَةٌ ! والجَورُ فيها كالجَورِ في الحُكمِ ! أبلِغُوا مُعَلِّمَكُم إن ضَرَبَكُم فَوقَ ثلاثِ ضَرَباتٍ في الأدَبِ اقتُصَّ مِنهُ .

امام صادق عليه السلام : كودكان مكتبى دستخطهاى خود را در مقابل اميرالمؤمنين نهادند ، تا بهترين آنها را انتخاب كند ؛ حضرت فرمود : هان ! اين يك داورى است ! و ظلم در اين باره ، مانند ظلم در قضاوت است ! به معلّم خود بگوييد كه اگر براى تنبيه بيش از سه ضربه بزند ، قصاص مى‏شود .